جور در نمىآيد . اگر بخواهد تباين باشد ديگر امورى كه متباين هستند مراتب يكديگر نيستند . از نظريات راجع به وحدت و كثرت وجود آنچه را كه فلاسفه قبول كرده‌اند همين نظريه است : « الوجود حقيقة ذات مراتب » وجود يك حقيقت صاحب مراتب است ؛ مرتبه‌اى از او غنى است و مرتبه‌اى فقير ؛ مرتبه‌اى از او شديد است و مرتبه‌اى ضعيف ؛ و بلكه بين مرتبهء شديد و مرتبهء ضعيف مراتب گوناگون هست ، كه اين شدت و ضعف‌ها باز بستگى دارد به آن ينبوع وجود يعنى سرچشمهء وجود و سرچشمهء هستى كه ذات حق است ؛ مراتب هر چه از او دور تر مىشوند بيشتر به ضعف و فقر مىگرايند . به هر حال اين نظريه‌اى است كه فلاسفه به آن معتقد شده‌اند . البته از اين مقدار هم كمى جلوتر رفته‌اند و به نظريه‌اى كه باز رقيقتر از اين است رسيده‌اند . خود ملا صدرا و فلاسفهء نظير او به نوعى وحدت كه از اين هم قدرى رقيقتر است رسيده‌اند ولى نه به وحدت وجود عرفانى كه به وحدت محض قائل شوند و كثرت را بكلّى نفى كنند . تبيين فلسفى نظريهء وحدت در كثرت و كثرت در وحدت اكنون ببينيم كه چه بيان فكرى و فلسفى مىتوانيم بر اين مطلب داشته باشيم . اولين قدم اين است كه ببينيم اصلا در عالم حقيقتى كه حقيقت واحد و صاحب مراتب باشد داريم يا نداريم . فعلا به وجود كارى نداريم . آيا اصلا حقيقت واحد صاحب مراتب داريم يا نه ؟ معناى اينكه حقيقت صاحب مراتب باشد اين است كه اين حقيقت در اين مرتبه هست ، در اين مرتبه ديگر هم هست ؛ ما به الاشتراك و ما به الامتياز آن دو يك چيز است ؛ ما به الاشتراك عين ما به الامتياز است . اين مسأله را بايد به اين صورت طرح كرد كه آيا اصلا در عالم ، شدت و ضعف داريم يا نداريم ؟ فعلا به وجود كارى نداريم . ممكن است كسى بگويد شدت و ضعف در عالم دروغ است ؛ هر چه را كه ما شدت و ضعف مىناميم اصلا يك چيز است كه در شديد وجود دارد ، در ضعيف هم وجود دارد . شديد و ضعيف در آنچه كه با هم شريكند فرقى ندارند ولى در شديد يك چيز ديگرى مخلوط شده است و ما خيال مىكنيم شديد است .